MYTHOLOGIE

De Egyptische beschaving was doortrokken van de godsdienst. Dankzij de hiëroglyfenteksten die overvloedig in de tempels aanwezig waren, wist men heel veel over de economie en de levenswijze van de oude Egyptenaren. De Romeinse geschiedschrijvers Strabo, Herodutus en Plutarchus hebben veel geschreven over de godsdienstige rituelen en mythische verhalen. Deze geschriften vormen een belangrijke bijdrage tot de egyptologie. In 1822 ontcijferde François Champollion het hiëroglyfenschrift met behulp van de Steen van Rosseta. Hierdoor werd een deur geopend naar een nieuwe onontdekte cultuur. De bas-reliëfen en het vreemde geschrift kregen plotseling een betekenis en vertelden verhalen over een beschaafd en kunstzinnig volk. De Egyptische godenwereld was niet langer naamloos en werd toegankelijk voor de eerste pioniers van de egyptologie. Indien men de tempels van Egypte wenst te bezoeken, is het noodzakelijk om een elementaire kennis te bezitten van de hiërarchie in de godenwereld. In het Egyptische pantheon zijn er meer dan 2.000 goden en halfgoden. Het is onmogelijk om ze in welbepaalde categorieën te rangschikken daar er in Egypte een officiële en een lokale godsdienst werd gepraktiseerd. In de loop van de geschiedenis werd de lokale god PTAH tot rijksgod gepromoveerd. Omgekeerd werd de rijksgod SETH tot een lokale god gedegradeerd. Het wordt nog ingewikkelder wanneer goden gaan deel uitmaken van drie-eenheden. De Enneade (negeneenheid) is de meest geaccepteerde en gebruikte doctrine. Hier volgt een beknopte beschrijving van de voornaamste goden die men veelvuldig in de tempels van Boven-Egypte aantreft en een korte uitleg over de drie belangrijkste doctrines.

De Enneade (negeneenheid) van Heliopolis vormt de basis van de godenwereld. In den beginne was er de god Atoem die geen vorm en lichaam bezat. Hij schiep zichzelf uit het niets (of de chaos) en rees uit de duistere wateren die Noen of het oerwater werd genoemd. Hierbij werd er een heuvel gevormd. Deze heuvel situeerde men in de omgeving van het huidige Gizeh (liberale theorie). Hij creëerde Shu (Lucht) en Tefnoet (Vochtigheid) door te spuwen en te masturberen. Shu en Tefnoet verwekten op hun beurt de aardegod Geb en de hemelgodin Noet. Toen Geb en Noet met elkaar gemeenschap wilden hebben, kwam hun vader Shu tussenbeide in de vorm van lucht en scheidde zo de hemelen en de aarde. Uiteindelijk konden ze toch gemeenschap hebben en kregen ze vier kinderen. Hun respectievelijke namen waren Osiris, Isis, Nephtys en Seth. Deze goden vormen de basis van de afbeeldingen in de tempels en de graven.

Later zijn er dan ingewikkelde aanpassingen gebeurd, zodat de schepping van Ra, Hathor, en Maät gerechtvaardigd kon worden. Hier wordt het scheppingsverhaal zeer gecompliceerd daar Maät en/of Hathor soms als de moeder van Ra werd beschouwd. Sommige egyptologen opperen dan het idee dat Maät en Hathor vrouwelijke tegenpolen zouden zijn en als zusters van Ra moeten worden beschouwd.  Osiris, Isis, Nephtys en Seth speelden vanaf de 3de dynastie de hoofdrol in de geschreven Isis Legende. Er zijn indicaties dat het mondelinge verhaal veel en veel ouder is en waarschijnlijk dateert uit de predynastieke tijd. In deze tijd die Zep Tepi (eerste tijd = 10.500 v.C) genoemd wordt, speelt Osiris reeds een belangrijke rol. Over dit onderwerp reppen de conservatieve egyptologen geen enkel woord omdat ze bang zijn dat hierdoor bewezen wordt dat de Egyptische beschaving veel ouder is. Later heeft de Romeinse geschiedschrijver Plutarchus de legende uitvoerig beschreven in zijn verhandelingen over het oude Egypte. In de loop der geschiedenis zijn er echter verschillende versies van deze legende ontstaan. Daarover later meer, daar we dit thema veelvuldig zullen tegenkomen.

De doctrine van Hermopolis verschilt enigszins door het feit dat er in den beginne eerst de lokale god Thot de scheppende macht was (op welke manier = onbekend). Hij creëerde met zijn stem acht primordiale goden. De mannelijke goden waren kikkers (Nu, Amun, Heh en Ke) en de vrouwelijke goden bezaten een slangenvorm (Nunet, Amunet, Hehut en Kekut). Deze acht goden werden onderverdeeld in vier paren met de benamingen: de Nacht, de Duisternis, het Mysterie en de Eeuwigheid. Deze vier godenparen vluchtten naar een heuvel die oprees uit de duisternis. Hier maakten ze een ei die door elk van hen werd uitgebroed. Uit dit ei kwam Ra te voorschijn die orde en vrede op de wereld bracht. In de doctrine van Memphis was het Ptah die eerst de aarde, het licht en de duisternis, Egypte en daarna de mensheid schiep. De andere goden die hij daarna creëerde waren manifestaties van zijn gedachten. Dit was een totaal nieuw concept in die tijd daar Ptah als een universele kracht beschouwd werd die in ieder levend wezen kon schuilen. In het oude testament wordt het scheppingsverhaal op ongeveer soortgelijke wijze verteld: het woord van God die alle levende wezens schept (In den beginne was het woord en het woord was God). De priesters van Memphis probeerden op die manier hun lokale god te promoveren tot rijksgod. In zijn aardse vorm noemde hij Ptah Tatenen en was hij de patroonheilige van de ambachtslieden. Deze doctrine kan men lezen op de Shabaka steen (25ste Dynastie) die zich in het British Museum bevindt. Deze tekst is echter een kopie van een veel oudere tekst waarvan men de oorsprong tot op heden nog niet heeft gevonden. Er zijn nog andere doctrines zoals de doctrine van Edfu (Behedet) en de doctrine van Esna (Saïs) waar respectievelijk Horus en Neith de hoofdrol spelen. Ik zal hier niet verder over uitweidden daar we aan de Heliopolitaanse doctrine al voldoende hebben om de taferelen in de tempels en in de graven te kunnen begrijpen.

De legende werd uitvoerig beschreven door de Griek Plutarchus (46-126 n. C.) in zijn opus magnum "De Iside et Osiride". Deze Griek afkomstig uit Chaeronia en priester van de tempel van Apollo in Delphi heeft de teksten afkomstig uit de bibliotheek van Alexandrië zorgvuldig gekopieerd. Helaas waren de voornaamste geschriften van de hogepriester Manetho reeds vernietigd tijdens de eerste grote bibliotheekbrand in 47 v.C. Hij heeft slechts heel summier de voornaamste passages kunnen opschrijven afkomstig van kopieën van kopieën. In de bestaande Egyptische geschreven teksten (papyrussen en grafschilderingen) zijn er van het oorspronkelijke verhaal enkel fragmenten overgebleven. Er bestaat helaas geen complete versie van de legende. Door de versie van Plutarchus samen te voegen met lokale fragmenten krijgt men min of meer een idee hoe de plot van het verhaal verloopt. Zonder de kennis van deze legende kan men onmogelijk de verschillende taferelen in de tempels en de graven begrijpen. De legende is de basis en de kern van de Oud Egyptische godsdienst. Het verhaal en de personages vinden hun oorsprong in de fameuze "Eerste Tijd" of Tep Zepi, eeuwen voor de Vroege Dynastieke periode die uitsluitend mondeling werden overgedragen. Helaas weet men zeer weinig over deze wonderlijke periode toen de goden en de volgelingen van Horus over de wereld regeerden. Alle kroning en begrafenisrituelen van de farao zijn direct afgeleid van de legende. De regerende farao die nog in leven was belichaamde de incarnatie van Horus. De overleden farao werd gelijkgesteld met Osiris die regeerde in de onderwereld.

DE    CREATIE   VAN    DE   GODEN

Deze versie is een collage van het verhaal van Plutarchus en diverse papyrussen. Het verhaal begint met de  Heliopolitaanse doctrine waar de oppergod Atoem tevoorschijn komt uit het oerwater Noen. Door te masturberen en te spuwen onder aanmoediging van de godin Hathor (zijn vrouwelijk aspect in de vorm van zijn masturberende hand) creëert hij het eerste godenpaar, Shu en zijn zuster/vrouw Tefnoet. Zij is de godin van de vochtigheid en bezit ze een leeuwinnen hoofd. Haar man Shu is een luchtgod die afgebeeld wordt met een pluim op zijn hoofd. Tefnoet schenkt het leven aan een volgend godenpaar, de hemelgodin Noet en haar broer/echtgenoot Geb de aardegod. Noet wordt steeds voorovergebogen afgebeeld, rustend op haar man Geb. Wanneer Noet en Geb in een kosmische omhelzing gemeenschap willen hebben, komt hun vader Shu tussenbeide in de vorm van lucht en worden zo de hemel en aarde gescheiden. De zonnegod Ra was hierdoor zo verbolgen dat hij Noet verbood om kinderen te baren. Ra had echter expliciet gezegd dat het haar verboden was gedurende de dagen van het Egyptische jaar te baren. De wijze god Thot had medelijden met de hoogzwangere Noet en kreeg plotseling een briljant idee. Tijdens een dobbelspel met de maangod AAH won hij 5 extra dagen die hij ogenblikkelijk gaf aan de in pijn verkerende Noet. Gedurende deze extra epagomenale dagen baarde ze achter volgens : Osiris, Isis, Seth en Nephtys. De zonnegod Ra kon hier niets tegen inbrengen daar ze niet gebaard had tijdens het officiële Egyptische jaar. Seth demonstreerde reeds jong zijn kwaadaardige natuur door zich een weg te banen uit zijn moeders schoot via haar zijde. Deze geboorte werd als onnatuurlijk beschouwd. Op de 5de extra epagomenale dag baarde Isis haar zoon Horus dat in een apart verhaal wordt verteld.

OSIRIS  WORDT  DE  EERSTE  KONING  VAN  EGYPTE

In die Eerste Tijd heerst er chaos en geweld onder de bewoners van Egypte. Kannibalisme en bloedige stammentwisten waren schering en inslag. Toen Osiris zichzelf tot farao uitriep, leerde hij de mensen het land bewerken en bracht hij vrede en voorspoed onder de mensen. Hij huwde zijn zuster Isis en beiden werden zeer geliefd bij de bevolking. Seth huwde zijn zuster Nephtys en werd dodelijk jaloers op het succes van zijn broer Osiris.

Seth broedde een plan uit om zich van zijn succesvolle broer te ontdoen. Tijdens een feest smeedde hij tezamen met 72 van zijn volgelingen boze plannen. Op dit bewuste feest loofde hij een beloning uit voor diegene die perfect plaats kon nemen in een mooie houten doodskist. Hij had echter stiekem de lichaamsafmetingen van Osiris opgemeten. Toen Osiris plaats nam in de houten kist spijkerden Seth en zijn 72 samenzweerders de kist dicht en vulden ze de luchtspleten met gesmolten lood. De houten kist werd in de Nijlrivier gegooid. Door gebrek aan zuurstof stierf Osiris de verstikkingsdood.

DE  MAGISCHE  ZOEKTOCHT  VAN  ISIS

De kist dreef af richting Delta en spoelde aan op de kust van Byblos (het huidige Beiroet) waar hij bleef hangen in de takken van een Tamarisk boom. Door de goddelijke uitstraling van het lijk groeide de boom volledig rond de houten kist, die hierdoor onzichtbaar werd. De koning van Byblos vond de boom zo mooi dat hij bevel gaf om hem te kappen en te gebruiken als een stut voor de troonzaal. De gekapte boom met de houten kist erin verborgen, begon in de troonzaal ongelooflijk zoete geuren te verspreiden. Dank zij haar toverkracht wist Isis die in Egypte verbleef welk lot haar broer was overkomen. Ze reisde naar Byblos en vermomde zich als een dienstmaagd. Ze werd door de koning van Byblos aangesteld als opvoedster van de Koninklijke prins Dyktos die dodelijk ziek was. Door haar toverkracht werd de prins met de dag gezonder. Helaas was de koningin zeer nieuwsgierig naar de manier waarop Isis haar zoon genas. Ze verstopte zich in de keuken en zag hoe Isis haar zoontje tussen twee brandende boomstammen in de open haard plaatste terwijl ze in de gedaante van een vogel heen en weer vloog. In paniek rende de koningin naar de open haard en rukte haar zoontje uit de open haard. Isis nam haar menselijke gedaante weer aan en zei : "O dwaze vrouw, had je nog enkele dagen geduld geoefend dan zou alles wat sterfelijk was in uw zoon weggebrand zijn en zou hij eeuwig jong en goddelijk geworden zijn." De koningin knielde in angst voor Isis neer en bood al haar rijkdommen aan in ruil voor het sparen van het leven van haar zoon. Isis zei: " Ik hoef niets van uw aardse rijkdommen maar geef mij de houten kist die verborgen is in de gekapte Tamarisk boom". En zo geschiedde het dat Isis terug naar Egypte reisde in een papyrusboot tezamen met de houten kist waar het lijk van Osiris in lag opgebaard.

 SETH  VERNIETIGT  OSIRIS  VOOR  DE  TWEEDE  MAAL

Isis verborg de houten kist in de moerassen van de Delta en maakte zich klaar om haar man weer tot leven te wekken. Om de achterdocht van haar boosaardige broer Seth niet op te wekken keerde ze naar het paleis terug om haar zuster Nephtys te vertellen wat er haarzelf en haar man was overkomen. Seth was intussen aan het jagen in de moerassen op wilde zwijnen en ontdekte door de sterke zoete geuren bij toeval de houten kist. Hij ontstak in grote woede en scheurde het lijk in veertien stukken. Elk stuk begroef hij op verschillende plaatsen verspreid over Egypte. Hij wist dat dit de enige methode was om een goddelijk wezen zoals Osiris voorgoed te vernietigen. Het veertiende lichaamsdeel met name zijn geslachtsdeel voerde Seth aan de heilige Nijlvissen OXYRINCHUS en LATOS die dit lekkere hapje ogenblikkelijk verslonden. Om deze redenen word het getal 13 tot op heden als ongeluksbrengend beschouwd. Om diezelfde redenen was het verboden voor de farao en zijn familieleden om vissen op te eten die afkomstig waren uit de Nijl. Het gewone volk werd echter ontheven van dit verbod.

ISIS  WEKT  OSIRIS  TIJDELIJK  WEER  TOT  LEVEN

Toen Isis vernam dat het lichaam van haar man in veertien stukken was gescheurd, ondernam ze een tweede magische zoektocht doorheen Egypte op zoek naar de verdwenen veertien lichaamsdelen. Telkens ze een lichaamsdeel vond, maakte ze een replica in bijenwas en begroef ze dit valse lichaamsdeel opnieuw om haar boosaardige broer Seth te misleiden. Op elke vindplaats richtte ze een tempel op ter nagedachtenis van haar man Osiris. Dit verklaart waarom de tempel van Abydos en de Isis tempel op het Philae eiland als heilige plaatsen werden beschouwd. Volgens de legende was zijn hoofd in Abydos en zijn hart op het Philae eiland begraven. Met haar toverkracht monteerde ze de 13 lichaamsdelen weer terug in elkaar met behulp van repen linnen stof die ze gekregen had van Neith, de godin van de weefkunst. Haar geadopteerde zoon Anubis (de illegale zoon van haar zuster Nephtys) voerde de eerste balseming- en mummificatierituelen uit op het lichaam van de gestorven Osiris. Daar de fallus ontbrak (Seth voerde dit lichaamsdeel aan de heilige Nijlvissen) maakte Isis een gouden replica en monteerde ze dit kunstmatige hulpstuk op de plaats waar vroeger de natuurlijke fallus zich bevond. Anubis opende de mond van Osiris en gaf hem de goddelijke levensadem. Hierdoor kwam Osiris tijdelijk weer tot leven. Isis nam de gedaante van een vogel aan en plaatste zich op de gouden fallus om het zaad van Osiris te ontvangen. Na deze geslachtsdaad reisde de ziel (Ba en Ka) van Osiris naar de onderwereld waar hij als opperrechter van het hiernamaals (Amduat) werd aangesteld. Isis trok zich terug in de moerassen van de Delta waar ze enige tijd later met de hulp en de goede zorgen van haar zuster Nephtys het godenkind Horus baarde.

HORUS  EIST  DE  TROON  VAN  DE  BEIDE  LANDEN

Horus de god met het valkenhoofd die postuum werd verwekt bij Isis, groeide op in de moerassen van de Delta en werd onderwezen in de gevechtskunsten. Toen hij de volwassen leeftijd had bereikt, daagde hij zijn oom Seth uit. Aanvankelijk werd deze kwestie eerst behandeld in het gerechtshof van de goden. De goden kwamen tot een compromis waar Seth over Boven-Egypte en Horus over Beneden-Egypte zouden regeren. RA-HARAKHTI die goed bevriend was met Seth ging niet akkoord met deze regeling en eiste dat Seth over de twee landen zou regeren. De discussies en de woordentwisten in de gerechtszaal der goden duurden meer dan 80 jaar. Uiteindelijk verklaarden Seth en Horus elkaar formeel de oorlog en zou het dispuut lijfelijk uitgevochten worden in de omgeving van Edfu.

DE  OORLOG  TUSSEN  HORUS  EN  SETH

Horus en Seth hadden allebei hun aanhangers en elk een leger tot hun beschikking. Er werden ook veel magische kunsten en listen gebruikt. Om beurten veranderden ze zich in monsterlijke dieren die elkaar bestreden op leven en dood. Na jarenlange schermutselingen vond het eindgevecht ten slotte plaats nabij het huidige Edfu waar Seth het linkeroog van Horus uitrukte. De godin Hathor goot melk in zijn oogkas om de pijn te verminderen en de god Thot genas het oog en plaatste het terug in de oogkas. Vandaar dat het oog (Oedjat) van Horus als een zeer sterk amulet werd beschouwd. Als wraak ontmande Horus zijn rivaal Seth door zijn testikels af te snijden. In sommige versies van de legende vond het eindgevecht plaats onder water waar Horus met een harpoen Seth doorboorde. Seth had de vorm aangenomen van een klein rood nijlpaard. Al deze scènes worden duidelijk afgebeeld op de muren van de tempel van Edfu. Het verhaal heeft dus een happy end waar het kwade in de vorm van Seth voorgoed vernietigd wordt door het goede in de vorm van Horus. Er bestaan echter ontelbare andere plaatselijke versies van de legende. Zo is er een versie waarin Horus het hoofd van zijn moeder Isis afhakt wanneer hij ontdekt dat ze uit medelijden haar broer Seth heeft geholpen. In een andere versie heeft Isis reeds het leven geschonken aan Horus voordat ze het lichaam van Osiris weer tot leven wekt en wordt er over de postume verwekking geen woord gerept.